VUCA, TUNA – Hành xử trong thế giới đầy hỗn loạn

Chúng ta đang sống trong thế giới bất thường và hỗn loạn chưa từng có – từng được “cảnh báo” bằng khái niệm VUCA và sau đó “nâng cấp” lên thành TUNA. VUCA là gì? TUNA là gì? Chuẩn bị gì để đi trong thế giới ấy?

VUCA xuất hiện từ cuối thập niên 1980, chỉ thế giới đa phương hậu Chiến tranh lạnh sẽ có tính chất:

  • V – Volatility: Biến động, bất ổn
  • U – Uncertainty: Không chắc chắn, khó dự đoán
  • C – Complexity: Phức tạp, khó phân tích
  • A – Ambiguity: Mơ hồ, khó xác định

Hình 1: Bốn khía cạnh của VUCA (Copyright Jeroen Kraaijenbrink) – nguồn: Forbes.com

Dần sau đó, VUCA được sử dụng như nền tảng luận trong các nghiên cứu về lãnh đạo phủ rộng khắp các khu vực chính trị, quân đội, giáo dục, và kinh doanh.
Tại Việt Nam, những năm gần đây chắc hẳn bạn cũng đã nghe nói nhiều về VUCA, lãnh đạo doanh nghiệp trong thế giới VUCA, chiến lược thích ứng kỷ nguyên VUCA, v.v…. Thế nhưng đúng với ý nghĩa chúng ta đang sống trong một thế giới biến đổi khôn lường và không thể nắm bắt, bản thân VUCA cũng đã có biến thể – có thể tạm gọi là phiên bản nâng cấp – TUNA. So với VUCA, TUNA giữ nguyên hai yếu tố U (Không chắc chắn) và A (Mơ hồ), nhưng V (Biến động) được nâng lên thành T (Hỗn loạn), và C (Phức tạp) đã lên thành N (Chưa từng có)
  • T – Turbulence: Xoay chuyển đa chiều, hỗn loạn
  • U – Uncertainty: Không chắc chắn, khó dự đoán
  • N – Novel: Khác lạ, chưa từng có
  • A – Ambiguity: Mơ hồ, khó xác định
Tựu chung lại, thế giới mà mỗi quốc gia đang cộng sinh và chúng ta đang sống, môi trường kinh doanh mà doanh nghiệp đang hoạt động trong đó mang tính chất bất ổn và bất khả đoán định – ngày càng sâu sắc. Ở mức độ cá nhân, cấp độ vi mô là một tổ chức hay vĩ mô là quốc gia – châu lục, chúng ta không thể lên chiến lược và hành động như xưa cũ nữa. Trước đây chúng ta có thể phân tích hiện tại để đoán định tương lai, hay đưa ra các mục tiêu trong cả thập kỷ tới để từ đó vẽ ra chiến lược và kế hoạch hành động. Nhưng bởi sự xoay chiều hỗn loạn, chưa từng có, những phương pháp nghiên cứu và hoạch định truyền thống đã trở nên lỗi thời. Những cách làm ngày hôm qua là hiệu quả ngày hôm nay đã thành vô nghĩa. Trước-covid, không cá nhân hay tổ chức nào có thể hình dung một đại dịch càn quét trên diện rộng như vậy, gây thiệt hại nặng nề đến vậy. Và covid bất thình lình xuất hiện (vẫn chưa thể biết khi nào chấm dứt, và càng không thể chắc chắn sau khi loài người đã tìm ra được vắc-xin để đối trị covid thì điều tiếp theo xảy đến là gì).

 

Hình 2: Số người nhiễm virus corona tính đến ngày 03/12/2020 – nguồn: google.com
Đó chỉ là một ví dụ dễ hình dung trong vô số những biểu hiện của thế giới TUNA.
Trong môi trường sinh tồn như thế, những gì chúng ta cần có thể gói gọn trong 3 chữ R-A-A:
  • R – Resilience: Khả năng hồi phục nhanh chóng sau biến cố, khả năng “nổi” khi luôn có các xung lực kéo ta chìm xuống.
  • A – Adaptability: Khả năng thích ứng, khả năng thay đổi để thích nghi với các hoàn cảnh luôn biến động.
  • A – Agility: Tư duy sắc bén, hành động mau lẹ.
Chúng ta có thể học và rèn luyện RAA không? Câu trả lời là Có. Hai trong số nhiều phương pháp mà bạn có thể tham khảo đó là Oxford Scenario Planning Approach (OSPA) và Framestorm®.
OSPA là phương pháp hoạch định theo viễn cảnh được áp dụng tại nhiều tập đoàn kinh doanh, tổ chức phi lợi nhuận, doanh nghiệp xã hội (như Rolls Royce, IMF, NHS, v.v…). Thay vì đánh giá xác suất xảy ra, hay nhận định tình huống xấu nhất/tốt nhất, hoặc xác lập viễn cảnh tiêu chuẩn, OSPA tập trung vào nhận diện và phát triển các viễn cảnh có thể xảy ra. Mỗi viễn cảnh quan hệ với những thay đổi khả dĩ của các yếu tố thuộc môi trường vĩ mô mà cá nhân – tổ chức cư trú/vận hành trong đó. Nhờ đó giúp chúng ta có được những tri thức mới và tái nhận thức tình huống hiện tại.
Framestorm® là phương pháp nuôi dưỡng tư duy linh hoạt, khả năng đánh giá viễn cảnh đa chiều dựa trên nền tảng khoa học thần kinh. Quá trình Framestorm® gồm 3 bước (A – Đặt các câu hỏi kiểm định, B – Bắt đầu đưa các viễn cảnh, C – Lựa chọn tái định hình) giúp bạn xoay chuyển nhận thức bằng cách tạm ngắt kết nối với các khung tư duy hiện tại, dần đánh giá các viễn cảnh đa chiều khả dĩ, từ đó tái định hình tư duy (do đó còn được gọi là phương pháp tư duy 360 độ).

Mối nguy lớn nhất trong thời đại hỗn loạn này không phải là sự hỗn loạn mà là hành động với tư duy của ngày hôm qua. (Peter Drucker)